Jesienią 2016 r. wystarczyło uchylić okno na starej Sadybie, żeby natychmiast je zamknąć – mimo zieleni wokół i Jeziorka Czerniakowskiego tuż obok. „Smród sadzy aż dusi” – pisał do nas Olgierd Siewierski. Takich maili dostaliśmy wtedy kilkanaście w ciągu jednego dnia.

Dziś, w dziesiątą rocznicę tamtego tekstu, stężenie pyłu PM10 w Warszawie wynosi według odczytów publikowanych przez „Nasze Miasto” kilkanaście mikrogramów pyłu na metr sześcienny powietrza, czyli mniej więcej jedną trzecią normy dobowej. Ta rocznica to tylko pretekst, by przypomnieć, jak było – i docenić, że świat zmienił się na lepsze za naszego życia.

Kto dymił nad Sadybą?

Mieszkańcy mówili o domu przy Polanickiej, ale urzędnik ZGN Mokotów szybko sprostował: chodzi o Morszyńską 27. To kamienica w całości należąca do miasta, z centralną kotłownią na węgiel. Dzielnica nie widziała sensu, by ją modernizować, bo budynek miał trafić na sprzedaż, a z dwunastu lokali do wykwaterowania zostało jeszcze sześć.

Sąsiedzi nie przebierali w słowach. Agnieszka Taborska opowiadała, że jej znajome Francuzki, które pamiętają taki zapach z przemysłowych rejonów kraju sprzed pół wieku, biegły od samochodu do klatki, zasłaniając usta szalikami. „Wystarczy jeden stary, biedny, węglowy [dom], by zasmrodzić całą okolicę” – dodawała inna mieszkanka.

Po miesiącu doszło do wybuchu sadzy w kominie. Straż pożarna pracowała przy Morszyńskiej od dziewiątej rano do piętnastej. – Wczoraj wieczorem ulatniał się z tego domu tak gęsty dym, że w moim garażu włączyła się czujka przeciwpożarowa – mówiła Ewelina Malińska z sąsiedniej Polanickiej. Waldemar Łączyński z Okrężnej opisywał, że smog „sięga do piwnic i okien na parterze”.

Niby kocioł wymieniono w 2012 r., a kominy czyszczono co kilka miesięcy – zapewniała dzielnica. Ale w majowym protokole kominiarz napisał, że głowice kominowe są w stanie technicznym niedostatecznym, a do grudnia nie wykonano żadnych prac. Gdy okazało się, że piec będzie dalej działał, bo wykwaterowanie lokatorów ma być szybsze niż inwestycja, Taborska nazwała to wiadomością „jak z czarnej komedii”.

Państwo też miało ograniczone możliwości. Straż miejska mówiła nam wtedy wprost, że palenie węglem w Warszawie nie jest zakazane i można kontrolować tylko spalanie odpadów. Dzień po wybuchu sadzy, 15 grudnia 2016 r., w stolicy po raz pierwszy uruchomiono bezpłatną komunikację z powodu smogu, a Rada Warszawy uchwaliła program dotacji do wymiany pieców: do 75 proc. kosztów, nie więcej niż 7,5 tys. zł dla osoby fizycznej.

Czy Sadyba naprawdę dusiła się bardziej niż reszta miasta?

Na naszą prośbę aktywiści z Warszawy Bez Smogu sprawdzili to w lutym 2017 r. Pyłomierz stanął na balkonie domu jednorodzinnego przy Jodłowej. Przez 13 pełnych dni pomiarowych (23 stycznia – 4 lutego) dobowa norma pyłu PM10 została przekroczona aż w 12 z nich. Najgorszy był 28 stycznia: 190 µg/m³, czyli 380 proc. normy. Najwyższe stężenie godzinowe sięgnęło 368 µg/m³.

Co ważne, w każdym z tych dni na Sadybie było gorzej niż na najbliższej stacji WIOŚ na Ursynowie przy ul. Wokalnej. – Pod wieczór, kiedy samochodów jest zdecydowanie mniej niż za dnia, wskaźniki PM10 zamiast spadać, idą w górę. To dowodzi, że źródłem zanieczyszczeń jest w dużej mierze niska emisja, czyli ogrzewanie domów – tłumaczył Piotr Siergiej z Warszawy Bez Smogu.

To był zresztą wniosek, który odwracał intuicję. Okazało się, że komunalnych kopciuchów na Sadybie było stosunkowo niewiele. Kłopotem były też kominki w domach jednorodzinnych, a w mieście ratusz naliczył w 2017 r. na Sadybie 49 adresów, które mogą być źródłami niskiej emisji.

Rekordy, o których nie chcemy zapominać

Potem było jeszcze kilka rekordów, które mieszkańcy pamiętają do dziś. W nocy z 9 na 10 października 2018 r. czujnik Airly przy Morszyńskiej pokazał 108 mikrogramów na metr sześcienny PM10, czyli 215 proc. normy WHO. Miesiąc później, 9 listopada, było to 385 proc. normy dla PM2,5. 2 grudnia 2018 r. odczyt sięgnął 484 proc. normy dla PM2,5 i 350 proc. dla PM10. „Takie stężenia często spotykane są na Śląsku, ale nie w Warszawie” – pisaliśmy wtedy.

Rekord padł 18 stycznia 2021 r. o szóstej rano: 604 proc. normy dla PM2,5 i 486 proc. dla PM10 przy Morszyńskiej. Tuż za granicami miasta było jeszcze gorzej – w Józefowie i Otwocku odczyty przekraczały 1200 proc. normy dla PM10. Ostatni raz tak głośno było w grudniu 2021 r., gdy ratusz ogłosił pomarańczowy alarm, a czujniki na Sadybie znów pokazywały około 500 proc. normy dla PM2,5.

Mieszkańcy nie czekali z założonymi rękami. W konkursie fundacji Aviva wywalczyli dla Sadyby dwa bezpłatne czujniki: przy Morszyńskiej i – po głosowaniu, w którym 329 osób zagłosowało na lokalizację przy Cyganeczki 1 – dla zachodniej części osiedla.

Jak zniknęły kopciuchy?

Pierwszy krok zrobiła Rada Warszawy w grudniu 2016 r., a kolejne przyszły z Sejmiku Mazowsza. Uchwała antysmogowa sprawiła, że od 1 stycznia 2023 r. używanie kopciuchów jest w całym województwie nielegalne. W kwietniu 2022 r. sejmik zdecydował o zakazie palenia węglem w Warszawie od 1 października 2023 r. Kominki na drewno pozostały poza zakazem.

Liczby pokazują skalę zmiany. W 2017 r. aktywiści szacowali liczbę warszawskich kopciuchów na 18 tys.; w listopadzie 2022 r., 38 dni przed wejściem zakazu, ratusz naliczył 5852, a na koniec 2023 r. – 2650. W grudniu 2024 r. miasto informowało, że zlikwidowano ponad 80 proc. kopciuchów, a na dotacje wydano blisko 90 mln zł. W zasobie komunalnym liczba pieców spadła z ponad 2 tys. w 2018 r. do mniej niż 180 pod koniec 2023 r.

Na Sadybie lista komunalnych trucicieli była krótka. W grudniu 2016 r. ZGN Mokotów wskazał sześć budynków z piecami: Goraszewska 21, Jodłowa 25 i 28, Orężna 7a, Powsińska 36 i Morszyńska 27. Dwa lata później burmistrz Mokotowa deklarował, że wszystkie czynne miejskie kopciuchy znikną do końca 2019 r. Nie poszło gładko – w styczniu 2023 r., już po wejściu zakazu, trzy miejskie piece wciąż działały: w dwóch mieszkaniach przy Jodłowej 28 i w pustym lokalu przy Goraszewskiej 21.

Morszyńska 27 została sprzedana w listopadzie 2022 r.. Dziś takie domy jak ten „stanowią ozdobę osiedla”. Przy Goraszewskiej 21 ZGN wymienił piec węglowy na dwufunkcyjny w 2023 r..

Czy to już czyste powietrze?

Stołeczny ratusz zestawia dane tak: w 2017 r. dni z wysokimi stężeniami PM10, porównywalnymi z dzisiejszymi epizodami smogowymi lub wyższymi, było niemal 30. W 2024 r. były dwa takie epizody, a w 2025 r. – cztery. Według miasta w 2023 r. w ogóle nie odnotowano przekroczeń norm dla pyłów i benzo(a)pirenu, a od 2017 r. stężenia PM10 i PM2,5 spadły o ponad 30 proc.

To samo widać z zewnątrz. W tegorocznej czerwcowej analizie Polskiego Alarmu Smogowego (PAS) liderami smogowego rankingu są Nowa Ruda (91 dni z przekroczeniami w 2025 r.), Żywiec, Krotoszyn i Nowy Targ, a Warszawy w czołówce nie ma.

Nie oznacza to, że można zapomnieć o czujnikach. Smog nie zniknął całkiem – 20 stycznia 2026 r. stołeczne służby ostrzegały przed ryzykiem przekroczenia poziomu informowania dla PM10, a w czerwcu PAS znalazł w Warszawie przekroczenia dwutlenku azotu niemal we wszystkich 80 punktów pomiarowych.

Ale różnica jest ogromna. Zapominamy o tym, bo zmiany następowały po cichu, sezon po sezonie. Tymczasem w 2016 r. nie można było otworzyć okna w październiku, a dziś sprawdzamy odczyt na telefonie i wychodzimy na spacer. Ta rocznica to tylko pretekst, by to docenić.