Skwer przy placu Rembowskiego to jedno z tych miejsc, obok których na warszawskiej Sadybie przechodzi się w drodze do domu albo do sklepu. Wkrótce może dostać nowe znaczenie. Radni Mokotowa mają zaopiniować projekt uchwały Rady Warszawy o wzniesieniu tu pomnika Feliksa Gwiżdża, przedwojennego posła i senatora, powstańczego komendanta Sadyby i autora słów pieśni śpiewanych do dziś.

Autor „Przybyli ułani" z sąsiedztwa

Gwiżdż urodził się 12 stycznia 1885 roku na Podhalu. Przez pierwsze trzydzieści lat życia był przede wszystkim dziennikarzem: redagował gazety we Lwowie, Nowym Targu i Warszawie, założył „Gazetę Podhalańską". W 1914 roku poszedł do Legionów Polskich, potem służył w Wojsku Polskim, walczył także w wojnie 1920 roku. Jak podkreślał historyk Sadyby Janusz Bronowicz, był też działaczem ludowym na Spiszu i Orawie, a w czasie plebiscytu, który rozstrzygał o przynależności tych ziem, bardzo się zaangażował po polskiej stronie.

To właśnie żołnierskie lata przyniosły mu sławę. Słowa „Przybyli ułani pod okienko" napisał w 1914 roku, a trzy lata później dopisał teksty do „Ułani, ułani, malowane dzieci" i „Wojenko, wojenko, cóżeś ty za pani". Pieśni weszły do kanonu i śpiewa się je od stulecia. Autorstwo „Ułanów" bywa jednak w innych źródłach przypisywane komuś innemu, więc przy takich zestawieniach warto zachować ostrożność.

Potem była polityka: poseł na Sejm w latach 1928–1935, później senator do 1938 roku. Równolegle był współzałożycielem Związku Podhalan, a w latach 1935–1938 jego prezesem. Dla Sadyby ważniejsze jest jednak coś innego. W domu przy Morszyńskiej 15, nad fosą, prowadził z rodziną czytelnię, która w czasie okupacji była czymś więcej niż wypożyczalnią książek. Spotykali się tu młodsi i starsi sadybianie, a pożyczanie książek, jak wspominał Bronowicz, bywało tylko pretekstem do ważniejszych rozmów.

W Powstaniu Warszawskim Gwiżdż był komendantem Rejonu V – Sadyba w Okręgu Mokotowskim AK, w konspiracji pod pseudonimem „Stryk". Walczyli także jego synowie. Młodszy, Jacek, żołnierz batalionu „Zośka", zginął 11 sierpnia 1944 roku.

Wojny Feliks Gwiżdż nie przegrał, ale nie doczekał wolności. Był dwukrotnie aresztowany przez komunistów: w 1945 roku w Krakowie i w 1951 roku w Warszawie. Zmarł 27 maja 1952 roku w więzieniu na Rakowieckiej. Pochowano go na cmentarzu Czerniakowskim. Przy okazji jubileuszu stulecia Związku Podhalan prezydent Andrzej Duda pośmiertnie odznaczył go Orderem Odrodzenia Polski.

Dlaczego plac Rembowskiego, a nie Morszyńska?

Pomysł narodził się 11 stycznia 2025 roku, w 140. rocznicę urodzin Gwiżdża. Do jego grobu przyjechało wtedy kilkudziesięciu członków Związku Podhalan, w tym zarząd główny, z dwunastoma pocztami sztandarowymi. Górale odwiedzają Cmentarz Czerniakowski co roku w okolicach rocznicy śmierci, a w 2018 roku warszawski oddział Związku ufundował nowy nagrobek.

Początkowo rozważano pomnik przy dawnym domu Gwiżdża, na Morszyńskiej. Ostatecznie miasto zaproponowało plac Aleksandra Rembowskiego. Według uzasadnienia projektu uchwały lokalizację zaopiniowali pozytywnie burmistrz Mokotowa i miejski Zespół ds. wznoszenia pomników, a miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego dopuszcza tu pomnik. Organizatorzy mówili wiosną w rozmowie z portalem Sadyba24.pl, że to dobry wybór, bo plac jest sercem Sadyby.

Szkic do uchwały wskazuje działkę na skwerze Placu Rembowskiego: jest tam dziś zieleń w widełkach ulic Okrężnej i Goczałkowickiej, z blokami po obu stronach i ścieżkami przecinającymi trawnik. Pomnik ma stanąć przy jednej z nich, w miejscu zaznaczonym na mapie czerwonym kółkiem.

Kto za tym stoi i kto zapłaci?

Na wiosnę mówiono o dwóch inicjatorach: Towarzystwie Społeczno-Kulturalnym Miasto Ogród Sadyba i Związku Podhalan w Polsce. W druku, który trafił do radnych, występuje już tylko Związek. To on jest inwestorem i to on zapewni środki na budowę. Uchwała, jak zaznaczono, nie rodzi skutków finansowych ani dla miasta, ani dla dzielnicy.

Decyzja formalnie nie należy do Mokotowa. O wznoszeniu pomników rozstrzyga wyłącznie Rada Warszawy, a opinia rady dzielnicy jest jednym z elementów procedury. Do radnych zwrócił się w imieniu Biura Stołecznego Konserwatora Zabytków jego zastępca dyrektora Wojciech Wagner, pismem z 11 września.

Popiersie czy konkurs?

Wiosną prezes Towarzystwa Jerzy Piasecki mówił, że pomnik miałby mieć formę popiersia i powstać nie wcześniej niż za pół roku. W projekcie uchwały nie ma już mowy o popiersiu. Jest tylko zapis, że formę pomnika wyłoni konkurs, więc dziś nie wiadomo, jak będzie wyglądał ani kiedy stanie.

Jest za to obietnica. Autorzy uzasadnienia piszą, że po ustawieniu pomnika i „wprowadzeniu nowej aranżacji zieleni" skwer stanie się „znacznie bardziej atrakcyjną przestrzenią miejską". Nie wyjaśniają jednak, na czym ta nowa aranżacja miałaby polegać i kto za nią zapłaci.

Droga do odsłonięcia jest jeszcze długa: opinia dzielnicy, uchwała Rady Warszawy, zgoda konserwatora, konkurs i pozwolenie na budowę.